نیمه شعبان

نیمه شعبان :

نیمه شعبان، روز ۱۵ شعبان و سالروز تولد امام دوازدهم شیعیان می باشد. در برخی روایات، شب نیمه شعبان پس از شب قدر برترین شبlrm;ها دانسته شده است. گروهی از شیعیان در این شب به شب زنده داری و اعمال مذهبی مشغول میlrm;شوند. برخی از اهل سنت و طریقتlrm;های تصوف نیز به فضیلت این شب معتقدند. جشن نیمه شعبان از بزرگترین جشن های شیعیان است که به مناسبت میلاد امام مهدی(عج) در مناطق شیعه نشین جهان برگزار میlrm;شود. در ایران، مسجد جمکران و در عراق، کربلا محل تجمع شیعیان در این روز است. این روز در تقویم رسمی ایران تعطیل رسمی است و روز جهانی مستضعفان نام گرفته است. نیمه شعبان در روایات روایات نقل شده از پیامبر اکرم (ص) و امامان شیعه بر اهمیت شب زنده داری و عبادت در شب نیمه شعبان تأکید دارد؛ از جمله در روایتی آمده است: جبرئیل در شب نیمه شعبان پیامبر را از خواب بیدار کرد و ایشان را به برپایی نماز، قرائت قرآن، دعا و استغفار در این شب سفارش نمود.[۱] در روایتی دیگر، یکی از همسران پیامبر از عبادت خاص و سجدهlrm;های طولانی و متعدد پیامبر در شب نیمه شعبان خبر داده است.[۲] در احادیثی از امام علی(ع) و امام صادق(ع) نیز بر عبادت و انجام اعمال خاص شب نیمه شعبان تأکید شده است.[۳] دستهlrm;ای دیگر از روایات، حاکی از اهمیت نیمه شعبان به سبب تولد امام مهدی (عج)، آخرین حجت خدا بر مردم است.

اسامی دیگر شب نیمه شعبان برات:

برات به معنای حواله، سند و نوشته ای که به کسی دهند تا به استناد آن، پول یا هر چیز دیگر را از دیگری بگیرد. به حواله معنوی نیز برات می گویند و از آنجا که در شب نیمه شعبان خداوند برات (سند) آزادی از جهنم را به بندگان خود میlrm;بخشد به این شب، شب برات گفته میlrm;شود.[۵]

ليلة الصک: صک معرّب چک فارسی و مترادف برات است.[۶]

برات کاندیلی: در ترکیه به این شب، برات کاندیلی گفته میlrm;شود.

شب رهایی: در آسیای جنوبی به شب نیمه شعبان، شب رهایی گفته می شود.

وقایع نیمه شعبان :

۱- بر اساس گزارشlrm;های متعدد تاریخی و طبق دیدگاه مشهور شیعه پانزدهم شعبان[۸] سال ۲۵۵[۹] یا ۲۵۶ق[۱۰] روز تولد امام زمان (عج) است.

۲- درگذشت علي بن محمد سَمَري نايب خاص امامrlm;زمان و پايان غيبت صُغري (۳۲۹ق).[۱۱] فضیلت نیمه شعبان روایات متعددی در اهمیت و فضیلت شب و روز نیمه شعبان وجود دارد. بخشی از فضیلتlrm;های این شب در ذیل آمده است: گشایش درهاى خشنودى، بخشش، روزى و نیكى در شب نیمه شعبان؛[۱۲] تقسیم روزی و ثبت شدن زمان مرگ انسان؛[۱۳] بخشیدن همه انسانlrm;ها غیر از مشرک، قمارباز، فرد قطع رحم كرده، شراب خوار و فردی که بر انجام گناه اصرار میlrm;ورزد.[۱۴] برترین شب ها پس از شب قدر.[۱۵] غسل کردن كه باعث تخفیف گناهان مى شود. احیاء این شب به نماز، دعا و استغفار.

خواندن دعای کمیل:

زیارت امام حسین(ع) که باعث بخشش گناهان میlrm;شود. بر اساس برخی از روایات، روح ۱۲۴ هزار پیامبر ایشان را در این شب زیارت میlrm;کنند. در شرایطی که امکان زیارت نیست به مکان بلندی رفته و به سمت راست و چپ نگاه کند سپس سر را به سمت آسمان بلند نموده و امام حسین را با این كلمات زیارت كند:

اَلسَّلامُ عَلَیْكَ یا اَبا عَبْدِاللّهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْكَ وَ رَحْمَةُاللّهِ وَ بَرَكاتُهُ. خواندن دعای زیر که در حکم زیارت امام زمان (عج) است: اَللّهُمَّ بِحَقِّ لَیْلَتِنا (هذِهِ) وَ مَوْلُودِها وَ حُجَّتِكَ وَ مَوْعُودِهَا الَّتى قَرَنْتَ اِلى فَضْلِها فَضْلاً فَتَمَّتْ كَلِمَتُكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِكَ وَلا مُعَقِّبَ لاِیاتِكَ نُورُكَ الْمُتَاَلِّقُ وَ ضِیاَّؤُكَ الْمُشْرِقُ وَ الْعَلَمُ النُّورُ فى طَخْیاَّءِ الدَّیْجُورِ الْغائِبُ الْمَسْتُورُ جَلَّ مَوْلِدُهُ وَ كَرُمَ مَحْتِدُهُ وَالْمَلاَّئِكَةُ شُهَّدُهُ وَاللّهُ ناصِرُهُ وَ مُؤَیِّدُهُ اِذا آنَ میعادُهُ وَالْمَلاَّئِكَةُ اَمْد ادُهُ سَیْفُ اللّهِ الَّذى لا یَنْبوُ وَ نُورُهُ الَّذى لا یَخْبوُ وَ ذوُالْحِلْمِ الَّذى لا یَصْبوُا مَدارُ الَّدهْرِ وَ نَوامیسُ الْعَصْرِ و َوُلاةُ الاْمْرِ وَالْمُنَزَّلُ عَلَیْهِمْ ما یَتَنَزَّلُ فى لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ اَصْحابُ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ تَراجِمَةُ وَحْیِهِ وَ وُلاةُ اَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ اَللّهُمَّ فَصَلِّ عَلى خاتِمِهْم وَ قآئِمِهِمُ الْمَسْتُورِ عَنْ عَوالِمِهِمْ اَللّهُمَّ وَ اَدْرِكَ بِنا اءَیّامَهُ وَظُهُورَهُ وَقِیامَهُ وَاجْعَلْنا مِنْ اَنْصارِهِ وَاقْرِنْ ثارَنا بِثارِهِ وَاكْتُبْنا فى اَعْوانِهِ وَ خُلَصاَّئِهِ وَ اَحْیِنا فى دَوْلَتِهِ ناعِمینَ وَ بِصُحْبَتِهِ غانِمینَ وَ بِحَقِّهِ قآئِمینَ وَ مِنَ السُّوَّءِ سالِمینَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ وَالْحَمْدُلِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ وَ صَلَواتُهُ عَلى سَیِّدِنا مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ الْمُرْسَلینَ وَ عَلى اَهْلِ بَیْتِهِ الصّادِقینَ وَ عِتْرَتِهَ النّاطِقینَ وَالْعَنْ جَمیعَ الظّالِمینَ واحْكُمْ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ یا اَحْكَمَ الْحاكِمینَ النّاطِقینَ وَالْعَنْ جَمیعَ الظّالِمینَ واحْكُمْ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ یا اَحْكَمَ الْحاكِمینَ.

صلوات هر روز كه در وقت زوال به خواندن آن سفارش شده است. خواندن دعای زیر که پیامبر (ص) در شب نیمه شعبان میlrm;خواندند:

اَللّهُمَّ اقْسِمْ لَنا مِنْ خَشْیَتِكَ ما یَحُولُ بَیْنَنا وَ بَیْنَ مَعْصِیَتِكَ وَ مِنْ طاعَتِكَ ما تُبَلِّغُنا بِهِ رِضْوانَكَ وَ مِنَ الْیَقینِ ما یَهُونُ عَلَیْنا بِهِ مُصیباتُ الدُّنْیا اَللّهُمَّ اَمْتِعْنا بِاَسْماعِنا وَ اَبْصارِنا وَ قُوَّتِنا ما اَحْیَیْتَنا وَاجْعَلْهُ الْوارِثَ مِنّا وَاجْعَلْ ثارَنا عَلى مَنْ ظَلَمَنا وَانْصُرنا عَلى مَنْ عادانا وَلا تَجْعَلْ مُصیبَتَنا فى دینِنا وَلا تَجْعَلِ الدُّنْیا اَكْبَرَ هَمِّنا وَلا مَبْلَغَ عِلْمِنا وَلا تُسَلِّطْ عَلَیْنا مَنْ لا یَرْحَمُنا بِرَحْمَتِكَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ.

ذکرهای "سُبْحانَ اللّهِ" ، "الْحَمْدُلِلّهِ" ، "اللّهُ اَكْبَرُ" وَ "لا اِلهَ اِلا اللّهُ" صد مرتبه گفته شود.

خواندن نماز جعفر طیار.

خواندن چهار ركعت نماز، در هر ركعت حمد و توحید صد مرتبه پس از نماز دعای زیر خوانده شود:

اَللّهُمَّ اِنّى اِلَیْكَ فَقیرٌ وَمِنْ عَذاِبكَ خائِفٌ مُسْتَجیرٌ اَللّهُمَّ لا تُبَدِّلْ اِسْمى وَلا تُغَیِّرْ جِسْمى وَلاتَجْهَدْ بَلاَّئى وَلا تُشْمِتْ بى اَعْداَّئى اَعُوذُ بِعَفْوِكَ مِنْ عِق ابِكَ وَ اَعُوذُ بِرَحْمَتِكَ مِنْ عَذابِكَ وَ اَعُوذُ بِرِضاكَ مِنْ سَخَطِكَ وَ اَعُوذُبِكَ مِنْكَ جَلَّ ثَناَّؤُكَ اَنْتَ كَما اَثْنَیْتَ عَلى نَفْسِكَ وَ فَوْقَ ما یَقُولُ الْقآئِلُونَ.

نیمه شعبان از دیدگاه اهل سنت :

پانزدهم شعبان تنها برای شیعیان اهمیت ندارد بلکه برای اهل سنت به ویژه طریقتlrm;های تصوف آن نیز جایگاه خاصی دارد. روایات متعددی از پیامبر(ص) و صحابه درباره اهمیت عبادت در این شب و مشخص شدن روزی و مقدرات انسان در آن وجود دارد.[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰] برخی از علمای اهل سنت در صحت این روایات تردید داشته و وجود فضیلت برای شب نیمه شعبان را رد میlrm;کنند این در حالی است که ابن تیمیه، نظریه پرداز سلفیه، نیز نتوانسته فضیلت این شب را نادیده بگیرد اما اجتماع مسلمانان در مسجد برای احیا و خواندن نماز صد رکعتی این شب را بدعت دانسته است.[۲۱]بر همین اساس علمای سلفی قرن چهاردهم و پانزدهم هجری نظیر تهانوی، یوسف قرضاوی و محمد صالح منجد شب زنده داری و برگزاری مراسم شب برات را عملی بیlrm;اساس و بدعت میlrm;دانند.[۲۲][۲۳][۲۴] اهل سنتِ معتقد به فضیلت نیمه شعبان، به شب زندهlrm;داری و انجام امور عبادی نظیر خواندن قرآن، برپایی نمازهای مستحبی، دعا و روزه داری در روز نیمه شعبان اهتمام میlrm;ورزند. این شب نزد آنان نیز به شب برات معروف است.[۲۵][۲۶][۲۷] خواندن صد رکعت نماز یا همان صلوة الخیر که در آن هزار بار سوره توحید خوانده میlrm;شود از جمله اعمال عبادی مشترک میان شیعه و اهل سنت است.[۲۸] مراسم شب برات در برخی از مناطق اسلامی نظیر شبه قاره هند با زیارت قبور، دادن غذا و صدقه به نیازمندان همراه است.[۲۹]

نیمه شعبان در ادب و شعر فارسی :

نيمه شعبان در فرهنگ و ادب کهن فارسی، شب برات ناميده شده است و شاید یکی از دلایل این نام گذاری آن باشد که خداوند در این شب، برات (حواله یا سند) آزادی از دوزخ را به بندگان خود میlrm;دهد. ابوريحان بيرونی در کتاب <<التفهيم>> درباره شب برات چنين آورده: <<...و شب پانزدهم از ماه شعبان، بزرگوار است و او را شب برات خوانند و همی پندارم، این از قبیل آن است که هر که اندرو عبادت کند و نیکی به جای آورد، بیزاری یابد از دوزخ>>.[۳۰] محمد غیاث الدین رامپوری نيز در غياث اللغات -یکی از فرهنگlrm;های فارسی- شب پانزدهم شعبان را شب برات توصیف کرده است که در آن فرشتگان به فرمان خدا روزی انسان را تقسیم میlrm;کنند.[۳۱] در همین راستا شاعران پارسی زبان نیز در اشعار خود به شب نیمه شعبان اشاره کردهlrm;اند و از عناوینی نظیر شب برات، لیله الصک، شب بیزاری، برائت از آتش دوزخ و شب عبادت برای این شب استفاده کردهlrm;اند. حافظ شیرازی در کنار کلمه برات از تعبير شب قدر برای نیمه شعبان استفاده کرده است، که بهاءالدین خرمشاهی در کتاب <<حافظ نامه>> معتقد است منظور حافظ از <<برات>> در این بیت، شب نیمه شعبان است.

چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی آن شب قدر که این تازه براتم دادند[۳۲]

مولوی نیز از تعبیر شب قدر و برات برای نیمه شعبان استفاده کرده است:

شب <<قدر>> است او، درياب او را امان يابي چو برخواني براتش[۳۳]

مراسم احیا و جشن نیمه شعبان در مسجد جمکران شیعیان به مناسبت سالروز میلاد امام مهدی (ع) اقدام به برگزاری جشن، چراغانی های گسترده، مولودی خوانی، قربانی کردن و غذا دادن به فقرا میlrm;کنند. برگزاری این جشنlrm;ها در ایران پررنگlrm;تر و در قالب دهه مهدویت، در چند روز برگزار میlrm;گردد. بخش مهمی از جشنlrm;های نیمه شعبان توسط مردم در اماکن مذهبی، محلهlrm;ها و بازارهای شهرهای ایران برگرار میlrm;گردد. مسجد جمکران یکی از میزبانان اصلی برگزاری جشنlrm;های مهدویت در ایران است. این روز در ایران تعطیل و روز جهانی مستضعفان نامیده شده است.[۳۴] در عراق نیز شیعیان ضمن برگزاری جشنlrm; نیمه شعبان، به زیارت امام حسین علیه السلام میlrm;روند. جشنlrm;های نیمه شعبان توسط شیعیان بحرین، یمن، مصر، لبنان و سوریه و هند نیز برگزار میlrm;شود.[۳۵]